مفسران به تبيين علّى و علمى امورى همچون وحى ، ملائكه ، شيطان ، جن ، معجزات پيامبران ، امدادهاى غيبى ، دعا ، چگونگى وقوع قيامت و كيفيت آن را بايد در پرتو ذهنيت اين دوران جديد توضيح داد . « 1 » آن چه رشيد رضا در مورد تمثّل ملائكه مىگويد ، نمودى روشن از اين ذهنيت مفسران است . گذشتگان در باب تمثل ملائكه به اين گفته اكتفا مىكردند كه اين امر ، فى نفسه ممكن مىباشد و گويندهء صادق نيز از آن خبر داده است ، پس بايد آن را پذيرفت . اما ما امروز مىگوييم : علوم طبيعى هيچ يك از اخبار عالم غيب را دور از ذهن باقى نگذاشته ، جز آن كه آن را به عقل و حس نزديك ساخته است ؛ بلكه در اين عصر ، اختراعات مادىاى به ظهور رسيده است كه اكثريت مردم ، آن را نه فقط دور از ذهن ، بلكه از نظر عقلى محال مىانگاشتند . « 2 » سخن محمد فريد وجدى دربارهء معجزه ، نمودى ديگر از اين طرز تفكر است . او بر اين باور است كه در اين دوران ، عقل بشرى به كمال خود و نوع بشر به رشد خود رسيده است . و ادعا مىكند كه ديگر نه معجزه و نه امور غريب ثمربخش نيستند ؛ چرا كه با افزايش مباحث علمى ، شك‌ها و ترديدها نيز فزونى يافته است . پس اگر حادثه‌اى از اين دست ، روى دهد ، نخست فاعل آن را به حقه و تدليس متهم مىسازند . و اگر مبرا بودن او مشخص شود ، به تحليل معجزات او با انواع دلايل مىپردازند . « 3 » « ابتلا » و « عقوبت دنيوى » موضوعات قرآنى ديگرى بودند كه با پيشرفت علوم و تكنولوژى و تسلط هر چه فزون‌تر بشر بر طبيعت با نگرش جديد مورد بحث قرار گرفتند . در كشورهاى غير مسلمان ، كه به كفر و فسق مبتلا بودند ، به واسطهء پيشرفت علوم ، از تلفات و خسارات ناشى از بلاهاى طبيعى كه به عقوبت‌هاى آسمانى براى كفر و فسق بندگان تعبير مىشدند ، هر روز كاسته مىشد . آيا اين جسارت وجود دارد كه كسى بگويد كه علم ، قدرت خداوند را در عذاب كردن بندگان عاصىاش به مخاطره

--> ( 1 ) . براى آشنايى با ديدگاه‌هاى سر سيد احمد خان دربارهء اين موضوعات ، ر . ك : وحيد اختر ، سر سيد احمد خان و انديشهء دينى ، ص 67 - 69 ؛ على اكبر ثبوت ، نگاهى به تفسير سر سيد احمد خان ، ص 75 - 82 . براى اطلاع كلى از ديدگاه‌هاى مفسران متأخر دربارهء اين موضوعات ، ر . ك : فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 479 - 649 مباحث وحى ، قيامت ، معجزات ، ملائكه و جن . ( 2 ) . فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 626 . ( 3 ) . همان ، ص 548 ؛ و موارد مشابه : ص 547 - 553 .